.png)
Η Σέριφος στη νεότερη εποχή των Μεταλλείων
Η περίοδος λειτουργίας των μεταλλείων σημάδεψε βαθιά τη Σέριφο και διαμόρφωσε την οικονομική, κοινωνική και οικιστική της εξέλιξη. Το Μεγάλο Λιβάδι, ο Κουταλάς και το Λιβάδι, που είναι το λιμάνι του νησιού, συνδέθηκαν άμεσα με την εξόρυξη, τη φόρτωση και τη μεταφορά των μεταλλευμάτων, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο βιομηχανικό τοπίο.
Οι φωτογραφίες της ενότητας αποτυπώνουν όψεις της Σερίφου κατά τη διάρκεια της νεότερης μεταλλευτικής δραστηριότητας: μεταλλευτικές εγκαταστάσεις, σκάλες φόρτωσης, οικισμούς και στιγμές της καθημερινής ζωής των κατοίκων. Μέσα από αυτά τα τεκμήρια αναδεικνύεται η ιστορική μνήμη μιας εποχής που επηρέασε καθοριστικά την ταυτότητα και την ανάπτυξη του νησιού.
Η Χώρα της Σερίφου
Η Χώρα, κτισμένη αμφιθεατρικά πάνω σε λόφο, αναπτύχθηκε κατά τον Μεσαίωνα ως οχυρωμένος οικισμός για προστασία από τις πειρατικές επιδρομές. Αποτέλεσε το διοικητικό και κοινωνικό κέντρο της Σερίφου κατά την περίοδο λειτουργίας των μεταλλείων. Οι εικόνες αποτυπώνουν την παρουσία της μέσα στο κυκλαδίτικο τοπίο και τη σχέση της με την καθημερινή ζωή ενός νησιού που συνδέθηκε στενά με τη μεταλλευτική δραστηριότητα.
Στο Κάστρο της Χώρας, 1963. (Robert McCabe)
«ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΟΝ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΣΕΡΙΦΟΥ». Η Χώρα σε κάρτα ταχυδρομημένη το 1905. (Πηγή: διαδίκτυο)
Χώρα Σερίφου με το ναό της Ευαγγελίστριας. (Συλλογή Α. Ζ. Φραγκίσκου, 1961-1965. Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.)
Η Χώρα από τα βόρεια σε φωτοκάρτα, περίπου 1965. (Συλλογή ΑΣΓ)
Κάτω Χώρα, 1904 από τον Γ. Λαμπάκη. (Αρχείο Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, φυλάσσεται στα Ιστορικά & Φωτογραφικά Αρχεία του Βυζαντινού & Χριστιανικού Μουσείου)
Άποψη των Μύλων της Χώρας σε φωτοκάρτα, περ. 1960. (Συλλογή ΑΣΓ)
Άποψη της Χώρας από τα νότια, φωτοκάρτα, περ. 1960. (Συλλογή ΑΣΓ)
Χώρα, 1915. Σε πρώτο πλάνο ομάδα Σεριφίων μεταναστών που έχουν επισκεφθεί την πατρίδα. (Συλλογή ΑΣΓ)
Γενική άποψη της Χώρας και του Λιβαδιού, 1962. (Συλλογή A. Ζ. Φραγκίσκου, 1961-1965. Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.)
Μια ματιά στις προσδοκίες για το μέλλον
Στα μέσα του 20ού αιώνα, καθώς η μεταλλευτική δραστηριότητα φθίνει, η Σέριφος αρχίζει να στρέφεται σταδιακά προς τον τουρισμό ως μια νέα προοπτική ανάπτυξης.
Άποψη της Χώρας με πρώτο πλάνο τον νεόδμητο κοινοτικό ξενώνα «ΠΕΡΣΕΥΣ». Φωτοκάρτα, περ. 1965. (Συλλογή ΑΣΓ)
«Η Σέριφος, μετά μίαν διετίαν, θα έχη το προβάδισμα εις την τουριστικήν κίνησιν των Κυκλάδων.»
Εφημερίδα Σέριφος, μηνιαία έκδοση του Συνδέσμου των Σεριφίων, αρ. φύλλου 43, Αύγουστος–Σεπτέμβριος 1960. (Συλλογή ΑΣΓ)
Κοινοτικός Ξενώνας «ΠΕΡΣΕΥΣ», 1960. (Συλλογή ΑΣΓ)
Το μεταλλευτικό τοπίο
Η μεταλλευτική δραστηριότητα άφησε έντονο αποτύπωμα στη Σέριφο, μεταβάλλοντας το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον. Οι εικόνες καταγράφουν τόπους εργασίας, εγκαταστάσεις και οικισμούς που συνδέθηκαν με την εξόρυξη.
Το διοικητήριο των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι. Ταχυδρομική κάρτα, 1905, έκδοση Α.Γ. Πάλλης. (Συλλογή ΑΣΓ)
Όρμος Κουταλά. Άγνωστη προέλευση και χρονολογία. (Συλλογή ΑΣΓ)
Κουταλάς, γενική άποψη από τη θάλασσα, 1961. (Συλλογή Α. Ζ. Φραγκίσκου, 1961-1965. Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)
Το λιμάνι και η θαλάσσια ζωή
Το Λιβάδι, το λιμάνι της Σερίφου, αποτέλεσε βασικό σημείο μετακίνησης ανθρώπων και μεταφοράς εφοδίων κατά την περίοδο λειτουργίας των μεταλλείων. Οι εικόνες καταγράφουν τη θαλάσσια ζωή και τη σημασία του λιμανιού στη σύνδεση του νησιού με τα εμπορικά δίκτυα και την καθημερινή δραστηριότητα της εποχής.
(Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)
Άποψη της Χώρας σε φωτοκάρτα, περίπου 1965. Σε πρώτο πλάνο εργασίες συντήρησης βάρκας στο Λιβάδι. (Συλλογή ΑΣΓ)
Άποψη της Χώρας σε φωτοκάρτα, περίπου 1965. Σε πρώτο πλάνο ο μικρός μόλος στο Λιβάδι. (Συλλογή ΑΣΓ)
Το λιμάνι στο Λιβάδι και η Χώρα Σερίφου στο βάθος. (Συλλογή Α.Ζ. Φραγκίσκου, 1961-1965, Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)
Μεταλλεία Σερίφου, Προσωπικές Αναμνήσεις
«Πρωτογνώρισα τη Σέριφο σε μια εκπαιδευτική εκδρομή που είχε οργανωθεί από τον καθηγητή μας στο Πολυτεχνείο Γεώργιο Βορεάδη το Φθινόπωρο του 1954, για να μελετήσουμε τη γεωλογική σύσταση και τα μεταλλεία του νησιού…
Η ομάδα σπουδαστών των δύο τελευταίων τάξεων του τμήματος Μηχανικών Μεταλλείων του ΕΜΠ με συνοδό τον αναφερθέντα καθηγητή Βορεάδη, ξεκίνησε από τον Πειραιά για το ετήσιο εκπαιδευτικό ταξίδι. Μετά από δώδεκα ώρες κατά τα ξημερώματα φτάσαμε στο Λιβάδι, όπου μας περίμεναν οι κωπήλατες βάρκες για την αποβίβαση μας στο μόλο.
Ο δάσκαλος μας είχε φροντίσει για τη διαμονή μας στο Λιβάδι. Μας εξυπηρέτησε ο Ματές που είχε μια ταβερνούλα και δωμάτια για τη φιλοξενία των επισκεπτών. Ήταν ένας παμπόνηρος Χιώτης, που είχε ξεπέσει στο νησί. Παλαιότερα ήταν φαροφύλακας. Μετά από την τακτοποίηση στα οικήματα και το πρωινό μας, ξεκινήσαμε για επίσκεψη των μεταλλείων μολύβδου.
Το βράδυ της πρώτης μέρας στη Σέριφο νοικιάσαμε τη βάρκα του Ματές για πυροφάνι στον κόλπο. Πιάσαμε αρκετά χταπόδια τα οποία δώσαμε στον ίδιο για το φαγητό της επόμενης, νομίζοντας πως θα πληρώναμε μόνο την ετοιμασία του φαγητού.
Την επόμενη μέρα συνεχίστηκε η περιοδεία μας προς τον Κουταλά...
Απόσπασμα κειμένου του Στέφανου Eξαδάκτυλου, Μηχ. Μεταλλείων, με τίτλο: Μεταλλεία Σερίφου, Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Το πλήρες κείμενο αντλήθηκε με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).
Άποψη της Χώρας από το Λιβάδι, 1904, Γ. Λαμπάκης (ΧΑΕ 5289). (Αρχείο: Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, φυλάσσεται στα Ιστορικά & Φωτογραφικά Αρχεία του Βυζαντινού & Χριστιανικού Μουσείου.)
Γενική άποψη της Χώρας και του Λιβαδιού, 1962. (Συλλογή Α. Ζ. Φραγκίσκου, 1961-1965. Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)
Άποψη του Μεγάλου Λιβαδίου από τη θάλασσα, περίπου 1935, αγνώστου φωτογράφου. (Συλλογή ΑΣΓ)
Το Λιβάδι και η Χώρα σε φωτοκάρτα, περίπου 1965. Σε πρώτο πλάνο σκάφος του Π.Ν. στον μικρό μόλο. (Συλλογή ΑΣΓ)
Το Λιβάδι και η Χώρα, 1958, φωτογραφία Π. Μυλώφ. (Συλλογή ΑΣΓ)
Η Σέριφος των καλλιτεχνών
Η Σέριφος και το ιδιαίτερο κυκλαδίτικο τοπίο της ενέπνευσαν καλλιτέχνες και δημιουργούς που αποτύπωσαν το νησί μέσα από εικαστικά έργα και ποιητικό λόγο.
Αποτύπωση Σερίφου, Φώτης Κόντογλου (1895-1965). Άγνωστη χρονολογία, πιθανά της περιόδου της μονοχρωμίας (1910-1925). (Συλλογή ΑΣΓ)
Σχέδιο του Γιάννη Π. Γκίκα από το βιβλίο του «Κάστρα - Ταξίδια στην Ελλάδα του θρύλου και της πραγματικότητας», πλουτισμένα με σχέδια του συγγραφέα και με παλιές γκραβούρες. Αθήναι: Αστήρ, 1979
«Μπροστά στη ράχη της Σερίφου, όταν ανεβαίνει ο ήλιος, τα πυροβόλα όλων των μεγάλων κοσμοθεωριών παθαίνουν αφλογιστία.
Ο νους ξεπερνιέται από μερικά κύματα και λίγες πέτρες - κάτι παράλογο ίσως, παρ' όλα αυτά ικανό να φέρνει τον άνθρωπο στις πραγματικές του διαστάσεις.»
- Οδυσσέας Ελύτης, «Εν Λευκώ» (1992)