.png)
Μεταλλωρύχοι
Η ζωή στα μεταλλεία & η ζωή στην κοινότητα
Στη Σέριφο οι άνθρωποι των μεταλλείων ήταν γνωστοί και ως «Μεταλλιώτες». Η ιστορία τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή του νησιού. Εργάζονταν κάτω από δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες, δημιουργώντας παράλληλα ισχυρούς δεσμούς αλληλεγγύης και κοινότητας.
Οι φωτογραφίες και τα τεκμήρια της ενότητας καταγράφουν στιγμές από την εργασία στα μεταλλεία, την οικογενειακή και κοινωνική ζωή, αλλά και τους εργατικούς αγώνες που σημάδεψαν τη νεότερη ιστορία του νησιού.
Η εργασία στα μεταλλεία
Στα αρχαία χρόνια, οι μεταλλωρύχοι ήταν κυρίως σκλάβοι. Στα μεσαιωνικά χρόνια αλλά και κατά την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης στην Ευρώπη, οι συνθήκες εργασίας στα υπόγεια ανθρακωρυχεία ήταν εξαντλητικές, ενώ σε στενές στοές εργάζονταν ακόμα και παιδιά.
Ακόμα και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι μεταλλωρύχοι εργάζονταν πολλές ώρες κάτω από τη γη, αντιμετωπίζοντας κινδύνους όπως καταρρεύσεις στοών, εκρήξεις, σκόνη και αναπνευστικά προβλήματα.
Μεταλλωρύχοι στα τέλη του 19ου αιώνα. (Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου)
Eσωτερικό στοάς. (Οικογενειακό Αρχείο της Άννας Γρώμαν)
«Λήφθηκαν ακόμη αυστηρά μέτρα στη μεταφορά και χρήση των εκρηκτικών. Σημειώνω ότι για την προσαρμογή των καψυλλίων στο φυτίλι χρησιμοποιούσαν οι εργάτες τα δόντια τους. Στη Σέριφο, αρκετά ενωρίς από το 1956 χρησιμοποιήθηκε η εκρηκτική θρυαλλίδα και τα ηλεκτρικά καψύλλια.
Η εξόρυξη του μεταλλεύματος γινόταν με εκρηκτικά. Γινόταν με προσεκτικό τρόπο ώστε να μη θρυμματίζεται. Το γέμισμα των βαγονιών γινόταν με εξαιρετική ταχύτητα και δεξιοτεχνία, με τη σεριφιώτικη μέθοδο «τσάπα –κόφα».»
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Θέση Αβραάμ. Παλιές εργασίες. Μούχλα. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
«Επιθεωρώντας και ελέγχοντας τις εκτελούμενες εργασίες, αρχικά αντιμετώπιζα το κατεστημένο, όπου τον πρώτο λόγο είχαν οι εργοδηγοί και επιστάτες οι οποίοι με την πείρα τους εξασφάλιζαν σχετική ασφάλεια εργαζομένων και έργων.
Πρότεινα αρκετά μέτρα ασφάλειας. Όμως ακόμη και ο Αποστολίδης επιφυλάχθηκε με την πρόταση μου να εφοδιασθούν οι εργαζόμενοι με κράνη. Οι συνθήκες εργασίας στα υπόγεια όταν ιδιαίτερα σκληρές, ειδικά στο εργοτάξιο Αβραάμ, όπου δεν υπήρχε καλός εξαερισμός.»
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Διακρίνονται άντρες όλων των ηλικιών με τα σύνεργα της δουλειάς.
Ο μονόφθαλμος αναβάτης στα αριστερά, ενδεχομένως ταυτίζεται με τον επονομαζόμενο Χαχόλο (παρατσούκλι).
Mεταλλωρύχοι στα τέλη του 19ου αιώνα. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν. Επίσης, Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου).
Οι δύσκολες συνθήκες οδήγησαν συχνά σε απεργίες και εργατικούς αγώνες για καλύτερους μισθούς και ανθρώπινες συνθήκες εργασίας. Χαρακτηριστική είναι η απεργία των μεταλλωρύχων της Σερίφου το 1916, που αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για το ελληνικό εργατικό κίνημα και συνέβαλε στην καθιέρωση του οκταώρου στην Ελλάδα.
Mεταλλωρύχοι στα τέλη του 19ου αιώνα. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν. Επίσης Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.)
Mεταλλωρύχοι στα τέλη του 19ου αιώνα. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν. Επίσης, Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.)
«Οι απασχολούμενοι στα μεταλλεία διέμεναν σε οικήματα της εταιρείας στο Μέγα Λιβάδι και στον Κουταλά. Οι Σεριφιώτες από τα μακρινά χωριά διέμεναν από τη Δευτέρα μέχρι και την Παρασκευή, σε οικήματα της εταιρείας. Την αυγή κάθε Δευτέρας φαινόταν σειρές από φώτα στα μονοπάτια. Ήταν οι εργάτες, οι οποίοι κρατώντας λάμπες ασετυλίνης, πήγαιναν στα εργοτάξια.»
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Mεταλλωρύχοι στα τέλη του 19ου αιώνα. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)
Mεταλλωρύχοι σε διάλειμμα για κολατσιό στη θέση εξόρυξης ΑΕΤΟΙ.
(Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Τραγούδι των μεταλλωρύχων της Σερίφου
Στη Σέρφο μες τα έγκατα
σκάβουνε οι εργάτες
μετάλλευμα να βγάλουνε
μα βγαίνουνε σακάτες.
Και ο πνεύμονας φουσκώνει
απ’ την κάπνα κι απ’ τη σκόνη.
Και ντάκου ντούκου το σφυρί
βαρούνε στο μακάπι
κι από τη σκόνη βγαίνουνε
μαύροι σαν τον Αράπη!
Και ο πνεύμονας φουσκώνει
απ’ την κάπνα κι απ’ τη σκόνη.
Αρρώστιες τους κτυπούν βαριά
κι είναι μεγάλο κρίμα
πολλά και τ’ ατυχήματα
μα παίρνουν λίγο χρήμα.
Τους πιέζουν, τους ζορίζουν
κι οι αφέντες θησαυρίζουν.
Πόσοι πεθάναν πρόωρα
οι αριθμοί σοκάρουν
κι οι πιο πολλοί δεν πρόλαβαν
μια σύνταξη να πάρουν.
Με παπάδες τους σηκώσαν
και στη γη βαθιά τους χώσαν.
Ποίημα του Θοδωρή Γ. Λιβάνιου, ερασιτέχνη ερευνητή - λαογράφου
«Κατάστασις ημερομισθίων εργατών εργολάβου Ιωάννου Γεωργίου». Κουταλάς, Ιανουάριος 1906. (Συλλογή ΑΣΓ)
«ΔΗΛΩΣΙΣ ΕΠΙΤΗΔΕΥΜΑΤΙΟΥ» - Άδεια ασκήσεως επαγγέλματος του εργολάβου μεταλλείων Βασιλείου Αλεξόπουλου, 1906. (Συλλογή ΑΣΓ)
Σύμβαση εργασίας του Σμυρναίου Αναστάσιου στα μεταλλεία επί εποχής Μεσογειακού Ομίλου. Χρονολογία 1-1-58. (Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Οι άνθρωποι των μεταλλείων
Οι μεταλλωρύχοι δεν ήταν μόνο εργάτες των στοών. Ήταν οικογενειάρχες, μέλη της κοινότητας και φορείς μιας ιδιαίτερης κουλτούρας που διαμορφώθηκε μέσα από τη σκληρή εργασία, την αλληλεγγύη και τη συμβίωση στους μεταλλευτικούς οικισμούς.
Γιάννης Σελιμιώτης: Πορτραίτα μεταλλωρύχων, ξυλομπογιά σε χαρτί 1.5x3 μέτρα, 2x2,5 ίντσες το καθένα. Εκτέθηκαν στην έκθεση ΑΙΩΝΙΕΣ ΣΤΟΕΣ στο Δημοτικό Ξενώνα «ΠΕΡΣΕΥΣ» Λιβάδι Σερίφου, 2016
Oι μεταλλωρύχοι όλου του κόσμου και μέσα σ' αυτούς και οι μεταλλωρύχοι της Ελλάδας, μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά και συμπεριφορές που απορρέουν από τις ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας. Αυτό αποτυπώνεται στην οικογένεια και την κοινωνία, στις σχέσεις τους με το Θεό και τους συναδέλφους τους, στις απεργίες, στην αλληλεγγύη, στην ασθένεια (μολυβδίαση) και στα εργατικά ατυχήματα, στα γλέντια και κυρίως στα τραγούδια τους.
Θέση εξόρυξης Αβραάμ. Ο Μπάρμπα Λευτέρης. Νερουλάς. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Βαρκάρης. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Ο Γεώργιος Λιβάνιος, μεταλλωρύχος εργάτης στη στοά των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι. (Αρχείο ΘΓΛ)
Ο προπάππος Αριστείδης - Βελισάριος Φραγκουλάκης, μεταλλωρύχος, επονομαζόμενος Γιαταγάνας. Κρητικός από τις Αρχάνες. (Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Ο παππούς Αναστάσιος Σμυρναίος
Ο Αναστάσιος Σμυρναίος ήταν μεταλλωρύχος. Γεννήθηκε στο Μέγα Λιβάδι με καταγωγή από τη Νάουσα της Πάρου. Εργάζονταν στα μεταλλεία.
Ερωτεύτηκε την Παναγιώτα Φραγκουλάκη, την έκλεψε και την παντρεύτηκε. Ζούσε όλη την εβδομάδα στο Μέγα Λιβάδι, στο κελί του πεθερού του Αριστείδη Φραγκουλάκη. Πήγαινε στο σπίτι του στη Χώρα το Σαββατόβραδο και την Κυριακή το βράδυ επέστρεφε στο Μέγα Λιβάδι για τη δουλειά στα μεταλλεία το επόμενο πρωί.
(Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Ο γιατρός των μεταλλείων Πάντος. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Υπάλληλοι της εταιρείας των μεταλλείων. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Μέγα Λιβάδι. Συνεργείο επισκευών. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Διαφημιστική καταχώρηση από την εφημερίδα «ΣΕΡΙΦΟΣ» (Περίοδος Α’, φύλλο αρ. 20, 1909). Το κατάστημα βρισκόταν στον παραλιακό δρόμο, αριστερά από το κτίριο της «Αστυνομίας». (Συλλογή ΑΣΓ)
Επαγγελματίες στο Μέγα Λειβάδι – απόσπασμα από το βιβλίο «Οδηγός της Ελλάδος» του Νικ. Γ. Ιγγλέση, 1908. (Συλλογή ΑΣΓ)
Τα σχολεία των μεταλλευτικών οικισμών
Παρά τις δύσκολες συνθήκες ζωής και εργασίας στα μεταλλεία, η εκπαίδευση παρέμεινε σημαντικό μέρος της κοινότητας. Τα σχολεία της περιοχής αποτέλεσαν χώρους μάθησης, συνάντησης και συλλογικής ζωής για τα παιδιά των μεταλλωρύχων και των οικογενειών τους.
Mαθητές της Γρωμάννειου Σχολής επί εποχής Γ. Γρώμαν. Η Σχολή λειτούργησε μέχρι το τέλος περίπου του 1915 και στη συνέχεια εντάχθηκε στη Δημόσια Εκπαίδευση. (Πληροφορίες από Α. Μέρου: ΣΕΡΙΦΟΣ 1863-1963 Τα μεταλλεία, ο τόπος, οι άνθρωποι. Σύνδεσμος Σεριφίων, Αθήνα 2025. Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)
Ο Γεώργιος Γρώμαν με μαθητές του Νυχτερινού Σχολείου του Μεγάλου Λιβαδιού. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)
Μαθητές του 3ου Δημοτικού Σχολείου Κουταλά, 20/8/1939. (Συλλογή ΑΣΓ)
Χορός στη σχολική γιορτή, Μ. Λιβάδι. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Σχολική γιορτή, Μ. Λιβάδι. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Απαγγελία στη σχολική γιορτή, Μ. Λιβάδι. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Σχολική γιορτή, Μέγα Λιβάδι. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Χορός μαθητών και μαθητριών της Γρωμαννείου Σχολής. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)
Αποδεικτικό αποφοίτησης του Αναστάσιου Λιβάνιου του Αλεξάνδρου, Ε' Δημοτικού 1934-35. (Οικογενειακό αρχείο Αλέξανδρου Λιβάνιου)
Αποδεικτικό αποφοίτησης του Αναστάσιου Λιβάνιου του Αλεξάνδρου, ΣΤ' Δημοτικού, 1935-36,. (Οικογενειακό αρχείο Αλέξανδρου Λιβάνιου)
Φροντίζοντας την κοινότητα
Η ανάπτυξη των μεταλλείων συνοδεύτηκε από τη δημιουργία δομών που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας. Το Γρωμάννειο Νοσοκομείο και οι επαγγελματίες υγείας που δραστηριοποιήθηκαν στην περιοχή παρείχαν πολύτιμη φροντίδα στους μεταλλωρύχους και τις οικογένειές τους, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην καθημερινή ζωή της κοινότητας.
Tο Γρωμάννειο Νοσοκομείο στο Μεγά Χωριό. Ιδρύθηκε από τον Αιμίλιο Γρώμαν. Το κτίριο δεν υπάρχει σήμερα. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)
Ο γιατρός Πάντος. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
«Στη Σέριφο είχε ιδρυθεί από πολύ νωρίς ειδικό ταμείο ασφάλισης των εργαζομένων με εισφορές και των ιδίων για την περίπτωση ασθένειας και ατυχημάτων.»
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Aίτημα του Αναστάσιου Σμυρναίου στο Ταμείο Αλληλοβοηθείας για την κάλυψη των εξόδων μετάβασης και επιστροφής της γυναίκας του Παναγιώτας στην Αθήνα για λόγους υγείας. Υποβάλει και τα σχετικά δικαιολογητικά (χειρόγραφες αποδείξεις δαπανών για τα εισιτήρια στο πλοίο και τον αγωγιάτη από τη Χώρα στο Λιβάδι).
(Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Οικογένεια και κοινωνική ζωή
Η ζωή των μεταλλωρύχων αποτυπωνόταν στην οικογένεια, στις γιορτές και στις καθημερινές σχέσεις της κοινότητας. Το Μέγα Λιβάδι και οι γύρω οικισμοί αποτέλεσαν χώρους εργασίας αλλά και κοινωνικής ζωής.
Απόκριες, 1957. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου)
«Στα μεταλλεία για τη ψυχαγωγία εκτός από το καφενείο δεν υπήρχε τίποτα άλλο. Οι νέοι που είχαν έλθει από το Μαντούδι μερικές φορές έπαιζαν ποδόσφαιρο με μπάλα από κουρέλια. Τότε φρόντισα και έστειλαν από την Αθήνα δύο μπάλες και ένα δίχτυ για βόλεϊ.
Κατενθουσιάστηκαν οι νεαροί και οργανώθηκαν σε ποδοσφαιρικές ομάδες. Στήθηκαν ακόμη δύο ξύλινα καδρόνια στην αμμουδιά, δέθηκε σε αυτό το δίχτυ και διαμορφώθηκε ένα από τα πρώτα γήπεδα μπιτς βόλεϊ στην Ελλάδα!»
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Το καφενείο στη Χώρα Σερίφου. (Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Ο παππούς Αναστάσιος Σμυρναίος στο καφενείο στη Χώρα. (Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Μέγα Λιβάδι. Πατήρ Αβέρκιος και τοπογράφος Τσιμάρας. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Στο Μ. Λιβάδι υπήρχε η εκκλησούλα του Αγίου Νικολάου, όπου λειτουργούσε ο καλογερόπαπας πατήρ Αβέρκιος. Λειτουργούσε ακόμη μονοτάξιο δημοτικό σχολείο.
(Απόσπασμα από το έργο του Σ. Εξαδάκτυλου Μεταλλεία Σερίφου – Προσωπικές Αναμνήσεις, Απρίλιος 2016. Αναδημοσιεύονται με άδεια από την πύλη oryktosploutos.net (07/05/2026).)
Άποψη Μ. Λιβαδίου. Διακρίνεται η εκκλησία του Αγ. Νικολάου. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Καλοκαίρι, Μαμά, Μάρω. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
ΒΔ Σέριφος. Ηλιοβασίλεμα. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Μέγα Λιβάδι, διακρίνεται η σιδερένια σκάλα φόρτωσης. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)
Όλγα Λιβάνιου, Αναστάσιος Αλεξ. Λιβάνιος, 1955. (Οικογενειακό αρχείο Αλέξανδρου Λιβάνιου)
Οικογενειακές φωτογραφίες της γιαγιάς Παναγιώτας Σμυρναίου στη Χώρα και στο Λιβάδι. (Οικογενειακό αρχείο Χρύσας Καρανάσιου)
Η ζωή μετά το κλείσιμο των Μεταλλείων
«Σέριφος: Έρήμωσεν άπό κατοίκους». Ο τίτλος άρθρου της εφημερίδας «ΤΟ ΒΗΜΑ» στις 15 Νοεμβρίου 1964, μετά το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων. (Συλλογή ΑΣΓ)
Βαγόνια και σκάλα φόρτωσης στο Μέγα Λιβάδι, 2013 (Πηγή: discover-serifos.com)
Διοικητήριο, Μέγα Λιβάδι, 2013 (Πηγή: discover-serifos.com)
Μηχανήματα στον Κουταλά, 2014. (Πηγή: discover-serifos.com)