Μεταλλεία: Εγκαταστάσεις & Δραστηριότητες

Η μεταλλευτική δραστηριότητα της Σερίφου έχει ρίζες ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ., όταν στο νησί αναπτύχθηκαν πρώιμες δραστηριότητες εξόρυξης και επεξεργασίας χαλκού. Κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων σιδήρου γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη, διαμορφώνοντας το τοπίο, την οικονομία και την καθημερινή ζωή του νησιού.

Στο Μέγα Λιβάδι, στον Κουταλά και σε άλλες περιοχές δημιουργήθηκαν εγκαταστάσεις εξόρυξης, φόρτωσης και μεταφοράς μεταλλεύματος, συγκροτώντας ένα ιδιαίτερο βιομηχανικό τοπίο στο Αιγαίο.

Οι φωτογραφίες της ενότητας καταγράφουν στοιχεία των εγκαταστάσεων και στιγμές από τη λειτουργία των μεταλλείων της Σερίφου.

Χρονολόγιο Μεταλλευτικής Δραστηριότητας

Τέλη 1860s

Νέα περίοδος ανάπτυξης με επίκεντρο τα κοιτάσματα σιδήρου της ΝΔ Σερίφου.

1916

Η μεγάλη απεργία των μεταλλωρύχων

3η χιλιετία π.Χ.

Πρώιμη εξόρυξη & επεξεργασία χαλκού (Πρωτοκυκλαδική περίοδος)

1940–1945

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα μεταλλεία περνούν σε γερμανική διαχείριση

Μεταλλουργική δραστηριότητα με κύριο μέταλλο τον χαλκό (Κούνδουρο, Αβεσσαλό, & «Σκουριές»)

Αρχαιότητα

Η εταιρεία «Σέριφος–Σπηλιαζέζα» και ο Emil Grohmann αναπτύσσουν εγκαταστάσεις εξόρυξης και σκάλες φόρτωσης στο Μ. Λιβάδι και τον Κουταλά

1880–1910

Αύξηση παραγωγής υπό τη διοίκηση της οικογένειας Grohmann, με κύριο προορισμό τη Γερμανία

Δεκαετία 1930

Η μεταλλευτική δραστηριότητα σταματά οριστικά

1965

Πηγές: Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων: Η εξόρυξη και η επεξεργασία μεταλλευμάτων στη Σέριφο (cyclades.culture.gov.gr). Τα Μεταλεία στη Σέριφο, (topoguide.gr)

Χάρτες & Τεκμήρια

Οι μεταλλευτικές εγκαταστάσεις της Σερίφου αναπτύχθηκαν κυρίως στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού, όπου εντοπίζονταν σημαντικά κοιτάσματα σιδήρου και χαλκού. Χάρτες, διαγράμματα και τεχνικά σχέδια αποτυπώνουν την οργάνωση της εξόρυξης και της μεταφοράς μεταλλεύματος.

Θέσεις μεταλλείων:

1) Μέγα Λιβάδι, 2) Κουταλάς, 3) Καλόγερος - Μαλλιάδικο, 4) Κούντουρο, 5) Καρβουνόλακκος – Καλαβάτσαινα – Πλυτά, 6) Μαύρα Βολάδια, 7) Χάλαρα, 8) Αβεσσαλός, 9) Βουνιά (Λιβαδερά – Θολάρι – Μυκόνι), 10) Πλαγιά, 11) Μούτουλλα, 12) Τσιλιπάκι

Γεωλογικός χάρτης Σερίφου αγνώστης χρονολογίας. (Αρχείο της εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

ΝΔ Σέριφος, Διάγραμμα Διωλάρη, Αντίγραφο 1904. (Αρχείο της εταιρείας Μεταλλεία Σερίφου)

Τοπογραφικό της επιφάνειας των μεταλλείων (20.5.1870). Το 1869 τα μεταλλεία παραχωρήθηκαν για εκμετάλλευση στην Ελληνική Μεταλλουργική Εταιρία. (Αρχείο της εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

να βαλουμε τιτλο στην εισαγωγική ενοτητα

τωρα που κατεβηκε η ενοτητα πρεπει αναγκαστικά να ξεχωρίσει απο τους χάρτες

Ξύλινη σκάλα φόρτωσης στη θέση Κούντουρο εκεί που βρίσκεται σήμερα η βίλα Α. Αποστολίδη - περίπου στα 1890 ή 1893. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)

Φωτογραφία, του Αιμίλιου Γρώμαν, της επισκευασμένης σιδερένιας γέφυρας (20.8.1936). (Αρχείο της εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

Eσωτερικό στοάς

Γεωτρύπανο Failling

Άποψη της επισκευαζόμενης σιδερένιας πλέον γέφυρας φόρτωσης (15.7.1936). (Αρχείο της εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

Ο απαραίτητος γάιδαρος των μεταλλείων, μετακινούσε τα φορτωμένα με σιδηρομετάλλευμα βαγονάκια. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)

Στο μηχανοστάσιο. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)

Το συνεργείο των τεχνιτών που ανέλαβε την επισκευή και εγκατάστασης της σιδερένιας γέφυρας φόρτωσης (3.9.1936). Φωτογραφία του Αιμίλιου Γρώμαν (γιού του Γ. Γρώμαν)

Κτίριο Γρώμαν από τη δυτική πλευρά με εξώστη προς τη θάλασσα. Το κτίριο εγκαταλήφθηκε όταν τα μεταλλεία διέκοψαν την εξορυκτική ή άλλη δραστηριότητα (1963-1967, 68) (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)

Εξορυκτικές Εργασίες στα Βολάδια.

Βαγονέτα, ερπυστριοφόροι φορτωτές και εργαζόμενοι καταγράφονται σε στιγμές της μεταλλευτικής δραστηριότητας (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Περιμένω κείμενο

Χειριστής αεροσυμπιεστού

Υπάλληλοι της εταιρείας των μεταλλείων. (Συλλογή Σ. Εξαδάκτυλου, 1957)

Κείμενο στην πίσω πλευρά της φωτογραφίας του Αιμίλιου Γρώμαν. Αναφέρει: Ο Εμίλ Γρώμαν γεννήθηκε στο Λεμπάου στις 10.6.1848. Πέθανε στην Αθήνα στις 11.12.1904.

Γιος του Κάρλ-Γκότλιμπ και της Αμαλίας-Ερνεστίνης.

Παντρεύτηκε την Φαιναρέτη το γένος Ζυγομαλά, χήρα του Ι. Πλατύ, που γεννήθηκε στην Αθήνα στις 30.6.1840 και πέθανε στην Αθήνα στις 28.8.1894.

Ο Εμίλ ήρθε στην Αθήνα το 1871 σε ηλικία 23 ετών ως μεταλλειολόγος μηχανικός. Παντρεύτηκε την Φαιναρέτη χήρα του Πλατύ τον Μάρτιο 1875.

(Οικογενειακό αρχείο της Άννας Γρώμαν)

O Κάρολος Γρώμαν με την μητέρα του Αθηνά τηρώντας τα πασχαλινά έθιμα περίπου στα 1940. (Οικογενειακό αρχείο της Αννας Γρώμαν)

Ο Χέλμουτ Γρώμαν, αδελφός του Καρόλου Γρώμαν στην ίδια περίσταση, 1940. (Οικογενειακό Αρχείο της Άννας Γρώμαν)

Μέγα Λιβάδι

Το Μέγα Λιβάδι αποτέλεσε το σημαντικότερο κέντρο της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Σέριφο. Οι σκάλες φόρτωσης, οι αποβάθρες και τα κτίρια των εγκαταστάσεων μαρτυρούν τη στενή σχέση του οικισμού με την εξόρυξη και τη θαλάσσια μεταφορά μεταλλεύματος.

Φόρτωση μεταλλεύματος στο Μέγα Λιβάδι, αγνώστου φωτογράφου. (Συλλογή ΑΣΓ)

Τοπίο & Οικισμός

Ο οικισμός στο Μέγα Λιβάδι, οι αποβάθρες και οι εγκαταστάσεις διαμορφώθηκαν σε άμεση σχέση με τη θάλασσα και τη λειτουργία των μεταλλείων.

ΑΠΟΨΙΣ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΕΙΒΑΔΕΙΟΥ (ΣΕΡΙΦΟΣ) - ΕΚΔΟΤΗΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΣΙΜΟΣ. ΕΜΠΟΡΟΣ. Ταχυδρομική κάρτα περ. 1910. (Συλλογή ΑΣΓ)

O όρμος του Μεγάλου Λιβαδιού, περ. 1880. Δύο παλιές ξύλινες σκάλες φόρτωσης στις δύο πλευρές του όρμου. (Οικογενειακό αρχείο της Αννας Γρώμαν. Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου)

Άποψη του Μ. Λιβαδίου. Στο βάθος διακρίνεται το διοικητήριο. (Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου)

ΑΠΟΨΙΣ ΦΟΡΤΩΣΕΩΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΩΝ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΕΙΒΑΔΙΟΥ - Ταχυδρομική κάρτα του 1905, έκδοση Α.Γ. Πάλλης. (Συλλογή ΑΣΓ)

Ο κόλπος του Μ. Λιβαδιού με καράβι που μεταφέρει σιδηρομετάλλευμα. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Εργασίες φόρτωσης στη σκάλα του Μ. Λιβαδιού. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Το διοικητήριο των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι (δυτική πλευρά)

Καϊκι δεμένο στο μώλο, Μέγα Λιβάδι, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Άποψη του όρμου, λήψη από το Διοικητήριο, Μέγα Λιβάδι 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Σκάλες Φόρτωσης & Θαλάσσιες Μεταφορές

Η φόρτωση του μεταλλεύματος στα πλοία αποτελούσε κομβικό στάδιο της λειτουργίας των μεταλλείων. Οι ξύλινες σκάλες φόρτωσης, οι αποβάθρες και τα φορτηγά πλοία συνέδεαν το Μέγα Λιβάδι με τα εμπορικά δίκτυα της εποχής.

Ατμόπλοιο φορτώνει στη σκάλα, Μέγα Λιβάδι, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος, Μέγα Λιβάδι

Φόρτωση σιδηρομεταλλεύματος στην παλιά ξύλινη σκάλα στην ανατολική πλευρά του Μεγάλου Λιβαδιού, μεταξύ 1890-1893. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)

Εργάτες στη σκάλα φόρτωσης, Μέγα Λιβάδι, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος, στο Μέγα Λιβάδι. Περίπου στα 1890. (Οικογενειακό Αρχείο της Άννας Γρώμαν)

Ξύλινη σκάλα φόρτωσης στην ανατολική πλευρά του όρμου του Μεγάλου Λιβαδιού, η οποία κατέρρευσε το 1932. Αντικαταστάθηκε από μεταλλική το 1935. Η ίδια φωτογραφία υπάρχει και στο βιβλίο του Τρύφωνα Ευαγγελίδη: "Η Νήσος Σέριφος και αι περί αυτήν νησίδες". Ερμούπολη 1909. (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)

Οι ράγες του μεταλλείου, Μέγα Λιβάδι (31.7.1936). Φωτογραφία του Αιμίλιου Γρώμαν, γιού του Γεωργίου Γρώμαν που ανέλαβε τα μεταλλεία το 1933. (Αρχείο της εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

Σταδιακή επισκευή της σκάλας φόρτωσης του Μεγάλου Λιβαδιού στη θέση που υπάρχει και σήμερα. Υπήρχε ξύλινη σκάλα που κατέρρευσε το 1932. Συνεργείο ανέλαβε την επισκευή και η φωτογραφία είναι από τις εργασίες στις 6.8.1936. (Αρχείο της Εταιρίας Μεταλλεία Σερίφου)

Εξοπλισμός & Υποδομές

Η λειτουργία των μεταλλείων βασιζόταν σε ένα σύνθετο δίκτυο μηχανημάτων, οχημάτων και τεχνικών εγκαταστάσεων που εξυπηρετούσαν την εξόρυξη και τη μεταφορά του μεταλλεύματος.

Εργασίες στο Μεταλλείο του Μ. Λιβαδιού. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Εργασίες με τον τότε σύγχρονο εξοπλισμό, στο χώρο φόρτωσης της γέφυρας στο Μέγα Λιβάδι. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Διαλογή σιδηρομεταλλεύματος από εργάτριες των Μεταλλείων στην πλατεία φόρτωσης στο Μέγα Λιβάδι. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Εργασίες στο Μεταλλείο του Μ. Λιβαδιού. Διακρίνεται η σκάλα φόρτωσης. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Το φορτηγό Mercedes, Μέγα Λιβάδι. (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Κουταλάς

Ο Κουταλάς υπήρξε μία από τις σημαντικότερες περιοχές μεταλλευτικής δραστηριότητας της Σερίφου. Αναπτύχθηκαν εγκαταστάσεις εξόρυξης, αποθήκευσης και φόρτωσης μεταλλεύματος, καθώς και υποδομές που εξυπηρετούσαν τη θαλάσσια μεταφορά.Οι φωτογραφίες καταγράφουν το βιομηχανικό τοπίο του όρμου και στιγμές από τη δραστηριότητα γύρω από τα μεταλλεία.

Μεταφορά μεταλλεύματος στον Κουταλά, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Οικισμός & Όψεις του Όρμου

Ο όρμος και ο οικισμός του Κουταλά σε φωτογραφίες από την περίοδο λειτουργίας των μεταλλείων. Το τοπίο, οι αποβάθρες και οι εγκαταστάσεις αποτυπώνουν τη στενή σχέση της περιοχής με τη μεταλλευτική δραστηριότητα.

Όρμος του Κουταλά, (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Kουταλάς, τμήμα της παραλίας και η σκάλα φόρτωσης, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Η γέφυρα φόρτωσης Κουταλά, με θέα την παραλία της Βαγιάς. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Ο οικισμός του Κουταλά με τις κατοικίες των εργατών - μεταλλωρύχων στο βάθος. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965), Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Κουταλάς, γενική άποψη από τη θάλασσα, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Σκάλες Φόρτωσης & Μεταφορά Μεταλλεύματος

Σκάλες φόρτωσης και εγκαταστάσεις μεταφοράς μεταλλεύματος στον Κουταλά. Οι φωτογραφίες καταγράφουν τη λειτουργία των αποβαθρών και τη φόρτωση πλοίων κατά τις δεκαετίες λειτουργίας των μεταλλείων της Σερίφου.

Εργάτριες στη σκάλα φόρτωσης του Κουταλά, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Φόρτωση στη σκάλα, Κουταλάς (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος, στον Κουταλά. (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Γέφυρα φόρτωσης Κουταλά. (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)

Ο Αντώνης Ζ. Φραγκίσκος διετέλεσε Διευθυντής των Μεταλλείων Σερίφου για τέσσερα χρόνια (1958-1962). Γεννήθηκε στην Απείρανθο της Νάξου το 1928. Σπούδασε στο ΕΜΠ, Μηχανικός Μεταλλειολόγος / Μεταλλουργός. Δίδαξε και προώθησε για περισσότερο από 35 χρόνια τον εμπλουτισμό μεταλλευμάτων στο ΕΜΠ.

Κουταλάς, σκάλα φόρτωσης, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Σύγχρονος εξοπλισμός των μεταλλείων, Κουταλάς 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Kουταλάς, η σκάλα φόρτωσης φωτογραφημένη από πλοίο, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

Κουταλάς, πλοίο δεμένο στη σκάλα φόρτωσης, 1961. (Συλλογή Αντώνη Ζ. Φραγκίσκου (1961-1965). Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου)

H παλιά σκάλα φόρτωσης στον Κουταλά (περ. 1890-1893). (Οικογενειακό Αρχείο Άννας Γρώμαν)

Φόρτωση στη σκάλα, Κουταλάς. (Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου)

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος, στον Κουταλά. Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957

Σκάλα φόρτωσης μεταλλεύματος, στον Κουταλά. (Συλλογή Στέφανου Εξαδάκτυλου, 1957)